Lịch sử chiêm tinh Trung Hoa: từ xem điềm trời đến Tử Vi, Bát Tự
Đi qua từng thời kỳ để hiểu can chi, Bát Tự và Tử Vi hình thành ra sao, từ xem điềm trời cho quốc gia đến xem số cho từng người.
Mục lục
Lịch sử chiêm tinh Trung Hoa bắt đầu từ việc quan thiên văn của triều đình quan sát bầu trời để báo điềm cho cả quốc gia. Chuyện xem số riêng cho từng người, dựa trên thời điểm sinh và can chi, chỉ xuất hiện muộn hơn nhiều, rõ nét nhất từ thời Đường và thời Tống.
Ví dụ, bạn nhờ một người bạn xem lá số cho vui rồi tò mò: những chữ Giáp, Tý, Dần này từ đâu ra? Can chi vốn là cách ghi ngày của người thời Thương, khắc trên xương thú và mai rùa cách đây hơn ba nghìn năm. Từ đó, qua nhiều triều đại, nó mới thành lá số trên điện thoại ngày nay.
Từ thiên văn triều đình đến xem số cá nhân
Ở giai đoạn đầu, thiên văn và chiêm tinh gần như là một. Quan lại chuyên trách ghi chép hiện tượng trên trời, vì người xưa tin trời và việc nước có liên hệ với nhau.
Kiến thức này mang tính cơ mật. Dân thường không có quyền xem sao để đoán việc, và lịch cũng do triều đình ban ra. Vì thế, câu hỏi của một người bình thường như "năm nay tôi làm ăn thế nào" gần như không nằm trong phạm vi của nghề này.
Thời Thương: can chi ghi ngày trên giáp cốt
Từ thời Thương (khoảng thế kỷ 16 đến thế kỷ 11 trước Công nguyên), người ta đã dùng can chi để ghi ngày, tạo thành chu kỳ 60 ngày. Bằng chứng nằm trên chữ giáp cốt, tức chữ khắc trên xương thú và mai rùa.
Can gồm 10 chữ (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý), chi gồm 12 chữ (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi). Ghép lần lượt một can với một chi sẽ ra 60 cặp khác nhau, từ Giáp Tý đến Quý Hợi, rồi quay lại từ đầu.
Các thầy bói thời Thương khắc câu hỏi lên mai rùa, đem hơ lửa cho nứt rồi đọc vết nứt để đoán việc. Câu hỏi thường gắn với một ngày can chi cụ thể, như hỏi về mùa màng, chiến trận hay việc tế lễ.
Điểm đáng chú ý là chu kỳ 60 ngày này được dùng liên tục rất lâu. Cách đếm ngày theo can chi còn được duy trì trong lịch Trung Hoa suốt hàng nghìn năm, và là nền tảng cho mọi phương pháp xem số về sau.
Thời Chu đến Chiến Quốc: 28 tú và sao Mộc
Hộp sơn trong mộ Tăng Hầu Ất (khoảng năm 433 trước Công nguyên, đầu Chiến Quốc) đã ghi đủ tên 28 tú quanh chữ "Đẩu", hai bên vẽ rồng và hổ, cho thấy cách chia bầu trời theo 28 tú đã thành hình. Người ta đồng thời theo dõi sao Mộc đi một vòng khoảng 12 năm, và chu kỳ này là một gốc của cách đếm năm theo 12 chi.
Tứ Tượng là bốn vùng trời gắn với bốn phương: Thanh Long ở Đông, Chu Tước ở Nam, Bạch Hổ ở Tây, Huyền Vũ ở Bắc. Mỗi vùng chứa 7 chòm sao, gọi là tú, cộng lại thành 28 tú. Đây là hệ tọa độ để ghi lại vị trí của mặt trăng, các hành tinh trên nền sao.
Sao Mộc được gọi là Tuế tinh (sao của năm) vì nó đi hết một vòng quanh bầu trời trong khoảng 12 năm, mỗi năm ở một khu vực. Nhưng sao Mộc đi ngược chiều với thứ tự 12 chi nên khó dùng để đếm năm. Vì vậy người xưa dựng thêm một "Thái Tuế" tưởng tượng đi thuận chiều để tiện đặt tên năm theo 12 chi.
Thực tế sao Mộc đi một vòng khoảng 11,86 năm, hơi nhanh hơn 12 năm, nên cách gọi năm theo vị trí thật của nó dần lệch đi. Vì vậy về sau người ta đặt năm theo chi đều đặn, không còn bám vào vị trí thật của sao Mộc.
Thời Tần, Hán: 12 con vật và Thiên Quan thư
- Thẻ tre Thụy Hổ Địa (đời Tần): thẻ tre sách Nhật Thư trong mộ ở Thụy Hổ Địa, tỉnh Hồ Bắc (khoảng năm 217 trước Công nguyên), đã ghi 12 chi gắn với con vật, nhưng một số con khác ngày nay.
- Vương Sung (Đông Hán): trong sách Luận Hành, ông ghi 12 con vật ứng với 12 chi gần như danh sách mà ta dùng hiện nay.
- Tư Mã Thiên (Tây Hán): trong Sử Ký, ông viết thiên Thiên Quan thư, ghi lại hệ thống sao và cách quan sát thiên tượng để đoán việc nước.
- Ý nghĩa chung: chiêm tinh dần được ghi chép có hệ thống, nhưng vẫn chủ yếu phục vụ triều đình.
Thời Đường: Lý Hư Trung và mệnh lý cá nhân
Thời Đường, theo truyền thống ghi lại, Lý Hư Trung đoán số dựa trên can chi của năm, tháng, ngày sinh. Sách gắn với tên ông là Lý Hư Trung Mệnh Thư, nhưng niên đại của sách còn được bàn cãi. Dù vậy, cách làm này được xem là mở đường cho mệnh lý cá nhân.
Trước đó, can chi chủ yếu dùng để ghi thời gian và xem ngày tốt xấu. Đến Lý Hư Trung, thời điểm sinh của một người được đổi thành bộ ba can chi để luận về đường đời của chính người đó. Đây là bước chuyển quan trọng về tư duy.
Ví dụ, hai người sinh cùng năm nhưng khác tháng, khác ngày sẽ có bộ can chi khác nhau và được luận khác nhau. Ý tưởng "mỗi người một thời điểm sinh riêng, nên mỗi người một luận giải riêng" chính là gốc của mệnh lý cá nhân.
Theo cách kể phổ biến, phương pháp của Lý Hư Trung còn khá đơn giản so với các hệ thống về sau, và chưa đưa giờ sinh vào thành một trụ riêng. Nhưng nó đặt viên gạch đầu tiên để các đời sau xây tiếp.
Cuối Ngũ Đại, thời Tống: Bát Tự và Tử Vi Đẩu Số
Theo truyền thống, Từ Tử Bình (thường được xếp vào khoảng thế kỷ 10, cuối Ngũ Đại, đầu Tống) được cho là người chuyển sang lấy can của ngày sinh làm trung tâm để luận, trong khi trước đó trụ năm thường được coi trọng hơn (tiểu sử ông còn nhiều tranh luận). Một người được mô tả bằng tám chữ, gồm can chi của năm, tháng, ngày, giờ, nên hệ thống gọi là Bát Tự, hay Tử Bình theo tên người lập nền.
Tử Vi Đẩu Số đi theo hướng khác. Thay vì luận bằng tám chữ, nó dựng một lá số 12 cung, rồi an các sao vào từng cung. Tương truyền người sáng lập là Trần Đoàn, hiệu Hi Di, một đạo sĩ sống vào cuối Ngũ Đại, đầu Tống.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu chưa thống nhất. Một số tài liệu gắn Tử Vi với Trần Đoàn, một số cho rằng hệ thống này hoàn thiện muộn hơn. Cách viết thận trọng nhất là: theo truyền thuyết thì gắn với Trần Đoàn, còn nguồn gốc chính xác chưa có kết luận chung.
Thời Minh, Thanh: sách in rộng, xem số thành nghề
Nhờ kỹ thuật in ấn phát triển, kiến thức vốn lưu truyền trong nhóm nhỏ nay đến được nhiều người hơn. Hai bộ sách tiêu biểu đời Minh là Tam Mệnh Thông Hội, tổng hợp nhiều phương pháp luận mệnh theo can chi, và Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư, hệ thống hóa cách an sao và luận giải trong Tử Vi.
Song song với sách, nghề thầy xem số hình thành rõ nét ở các thành thị. Người dân thường tìm đến thầy để hỏi chuyện cưới hỏi, làm ăn hay chọn ngày. Chiêm tinh không còn là đặc quyền của triều đình.
Khi sách in lan rộng, các lối luận cũng nhân lên. Cùng một lá số, người theo sách này sẽ nhấn vào cách an sao, người theo sách kia lại nhấn vào can chi, nên mỗi trường phái dần có cách đọc riêng.
Lan sang Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản
Các nước này dùng chung nền tảng: 10 can, 12 chi, chu kỳ 60 năm, và nhiều phương pháp xem số như Tử Vi, Bát Tự. Vì dùng chung ký hiệu, một người Việt có thể đọc sách tiếng Hán về can chi mà vẫn hiểu cấu trúc cơ bản.
Mỗi nơi tiếp nhận theo cách riêng. Ở Việt Nam, chi Mão gắn với Mèo thay vì Thỏ, và nhiều gia đình xem tuổi con giáp khi dựng vợ gả chồng hay chọn ngày khai trương. Ở Nhật, chi Hợi thường gắn với lợn rừng (inoshishi) thay vì heo. Ở Hàn Quốc, người ta cũng dùng 12 con giáp và đặc biệt chú ý đến năm sinh khi xem hợp tuổi.
Thời hiện đại: các trường phái và lá số tính bằng máy
Thế kỷ 20, Tử Vi phát triển mạnh ở Hồng Kông và Đài Loan. Ở Hồng Kông nổi tiếng có Trung Châu phái của Vương Đình Chi. Ở Đài Loan, nhiều người học theo lối Tứ Hóa và Phi Tinh, bên cạnh lối Tam Hợp truyền thống. Phần dưới có bảng mốc thời gian tóm tắt cả quá trình.
Các lối đọc này không tách bạch hẳn mà thường dùng xen nhau. Lối Tam Hợp xem tam phương tứ chính, tức các cung hội chiếu với nhau. Tứ Hóa là bốn dạng biến hóa của sao gồm Lộc, Quyền, Khoa, Kỵ, xác định theo can của năm hoặc của cung. Lối Phi Tinh lấy can của một cung để "phi" Tứ Hóa sang cung khác, xem hai cung nối với nhau thế nào. Cùng một lá số có thể được đọc theo nhiều cách, tùy phái.
Máy tính thay đổi cách làm nghề. Việc an sao từng được làm tay, dễ sai sót; nay phần mềm lập lá số trong vài giây. Nhờ vậy, người học có thể tập trung vào phần luận giải thay vì tính toán.
Bảng mốc thời gian tóm tắt:
- Thời Thương: can chi ghi ngày, chu kỳ 60 ngày.
- Chu đến Chiến Quốc: Tứ Tượng, 28 tú, sao Mộc 12 năm.
- Tần, Hán: con vật gắn với chi, Thiên Quan thư.
- Đường: Lý Hư Trung mở đường mệnh lý cá nhân.
- Tống: Bát Tự và Tử Vi Đẩu Số hình thành.
- Minh, Thanh: sách in rộng, nghề xem số phổ biến.
- Hiện đại: nhiều trường phái, lá số tính bằng máy.
Tìm hiểu tiếp
Nếu bạn muốn xem hệ thống này hoạt động trên chính thời điểm sinh của mình, hãy thử với báo cáo lá số cá nhân. Muốn tìm hiểu thêm các phương pháp cổ khác, bạn có thể đọc bài về 64 quẻ Kinh Dịch và so sánh Mai Hoa Dịch Số với Lục Hào.